Teoria krytyczna a filozofia edukacji Henry’ego Giroux ... a filozofia edukacji...

download Teoria krytyczna a filozofia edukacji Henry’ego Giroux ... a filozofia edukacji Henry’ego Giroux:

of 21

  • date post

    02-Mar-2019
  • Category

    Documents

  • view

    212
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Teoria krytyczna a filozofia edukacji Henry’ego Giroux ... a filozofia edukacji...

Teraniejszo Czowiek EdukacjaTom 20, numer 2(78) ISSN 1505-8808 2017

WOJCIECH KRUSZELNICKIWydzia Nauk Spoeczno-Pedagogicznych,Wysza Szkoa Pedagogiczna im. Janusza Korczaka, Katowicee-mail: wokrusz@gmail.com

Teoria krytycznaa filozofia edukacji Henryego Giroux:

pojcie kultury pozytywizmu

Celem eseju jest rekonstrukcja krytyki pozytywizmu, jak przeprowadza H. Giroux, odwou-jc si do koncepcji Szkoy Frankfurckiej. Suy mu ona nastpnie jako jeden z fundamentw je-go wasnej krytycznej filozofii edukacji. Racjonalno, jaka wspczenie dominuje w podejciudo edukacji i programw nauczania, jest zakotwiczona w wsko pojmowanej idei efektywnoci,instrumentalnoci wiedzy, celach behawioralnych i w wiadomoci scjentystycznej. Obserwacjata zajmuje centralne miejsce w krytycznej teorii edukacji H. Giroux, ale czerpie ona intensywniez krytycznych teorii spoeczestwa i kultury, z jakimi wystpili przedstawiciele Szkoy Frank-furckiej (M. Horkheimer, Th. Adorno, J. Habermas, H. Marcuse). Ich wpyw prowadzi badaczawe wszystkich jego analizach racjonalnoci pozytywistycznej w edukacji, jednoczenie pozwala-jc mu przenie uwag na pozytywizm jako form hegemonii kulturowej, odpowiedzialnej zawspczesny kryzys kultury i rozumu. By dokadniej wyjani wpyw Szkoy Frankfurckiej naformowanie si dyskursu pedagogiki krytycznej, proponuj za Horkheimerem i Habermasemskromn refleksj historyczn, dotyczc zjawisk kulturowych oraz gwnych idei filozoficznych,ktre przygotoway fundament pod obecny atak rozumu instrumentalnego na mylenie praktycz-no-etyczne, polityczno-publiczne oraz krytyczne.

Sowa kluczowe: Giroux, Szkoa Frankfurcka, pedagogika krytyczna, pozytywizm, pragmatyzm,rozum instrumentalny

W eseju tym podejmuj prb caociowej rekonstrukcji krytyki pozytywizmu, ja-k przeprowadza H. Giroux, odwoujc si do koncepcji Szkoy Frankfurckiej. Suymu ona nastpnie jako jeden z fundamentw jego wasnej krytycznej filozofii edukacji.

Wojciech KRUSZELNICKI8

Krytyka pozytywizmu jest jednym z najistotniejszych punktw wzowych w rozwojupedagogiki krytycznej. Na jej przykadzie analizowa mona, w jaki sposb ameryka-ski pedagog tumaczy teori krytyczn dla potrzeb teorii i praktyki edukacyjnej, ktrejzamiarem jest programowanie zmiany spoecznej poprzez podejmowanie kwestii tego,jakie rodzaje wiedzy naleaoby prezentowa, by umoliwiay one, zamiast blokowa,powstanie spoeczestwa demokratycznego (Giroux 1992, s. 132). WspmylenieH. Giroux ze Szko Frankfurck ju na tym jednym spord wielu przykadzie,jakim jest programowy antypozytywizm, uzmysawia, i krytyczna teoria spoecznafunkcjonuje dla jako matryca wiatopogldowa, z wewntrz ktrej myl pedagogicznieradykalna moe wyjania i ewaluowa rzeczywisto kulturow, spoeczno-polityczni ekonomiczn oraz demaskowa ideologiczne aspekty historii rozwoju, teorii i praktykiedukacji, pojtych jako elementy systemu kontroli spoecznej, majcej na celu podtrzy-mywanie istniejcych struktur i procesw oddziaywania wadzy.

Pracy tej towarzyszy przekonanie, i zarwno w polskich, jak i w zagranicznychstudiach edukacyjnych brakuje penego opracowania zwizkw pedagogiki krytycznejz dokonaniami Szkoy Frankfurckiej, co nieraz przekada si na traktowanie analizkrytycznych, dajmy na to, P. McLarena i H. Giroux tak, jak gdyby spady im onez nieba, poza dialogiem z dziedzictwem humanistyki. W innym razie mamy do czy-nienia ze zdawkowymi wzmiankami, za ktrymi nie idzie ani adna prba rekon-strukcji mnogich rde intelektualnych wspomnianej formacji, ani dokadniejszezbadanie, jak pojcia i analizy teorii krytycznej pracuj w krytycznej teorii edukacjii w pedagogice radykalnej. Przykad ostatniego podejcia odnajdziemy u P. Zamoj-skiego (2014), ktry w artykule Od demaskacji ku budowaniu. Po-krytyczna perspek-tywa bada pedagogicznych nadmienia, i ksztat wspczesnego modelu bada kry-tycznych zosta uformowany przede wszystkim w odniesieniu do teorii krytycznejrozwijanej w ramach Szkoy Frankfurckiej (tame, s. 7). Obserwacja ta cho suszna prowadzi go jedynie do powtrzenia sztandarowego hasa, e rozum instrumentalny,jako jedna z moliwych form rozumnoci, zdominowa zachodnie pojmowanie rozu-mu i w ten sposb przyczyni si do jego upadku.

Zamierzam dalej rozszerzy nasze spojrzenie na obecno teorii krytycznej w dys-kursie krytycznie zorientowanej pedagogiki. W tym celu dla potrzeb krytyki pozyty-wizmu wyodrbni kilka zagadnie, stojcych w samym centrum filozofii spoecznejSzkoy Frankfurckiej, ktre dla H. Giroux wyznaczaj kierunki radykalizacji pedago-giki. Ow radykalizacj rozumiem wanie jako przypisanie pedagogice w jej de-niu do powizania teorii z praktyk emancypacyjn kompetencji krytycznego inda-gowania i demaskowania czynnikw spoeczno-politycznych (ideologicznych),kulturowych i ekonomicznych, majcych wpyw na owiat i blokujcych moliwopomylenia o rzeczywistoci inaczej ni w kategoriach naturalnego stanu danego razna zawsze, a wic w kategoriach rekonstrukcji i krytyki, objawiajcej niedostatkii niedoskonaoci wszelkich domknitych systemw mylowych (...), ukazujcychniekompletno w miejscach, gdzie ogoszono peni (Held 1980, s. 177).

Teoria krytyczna a filozofia edukacji Henryego Giroux: pojcie kultury pozytywizmu 9

Pozytywizm, czyli zero refleksyjnoci

Pozytywizm jako nurt mylenia o istocie docieka naukowych przyjmuje rozmaitepostaci i trwa w historii nauki a do dzi. Zdajc sobie spraw z niezwykle mgawico-wego charakteru pozytywizmu, proponowaem swego czasu rozpatrywa go jakoswoist epistemologi (zob.: Kruszelnicki 2012). Wskazanie jej cech charakterystycz-nych wydawao si zadaniem znacznie atwiejszym anieli historyczne ledzenie filo-zoficznych dystynkcji rozmaitych odmian pozytywizmu. Pjdziemy przez chwil tymtropem.

Po pierwsze wic jak wskazuje B. Hindess pozytywizm to przede wszystkim:

(...) teoria moliwych form oraz warunkw wiedzy, ktr najlepiej daje si scha-rakteryzowa wskazujc na jej przywizanie do fundamentalnej doktryny fenome-nalizmu. Doktryna ta mwi, e rzeczywisto pozna moemy jedynie na podstawiejej dowiadczenia oraz e obiektem poznania moe by jedynie to, co jest dane lubmoe by dane w dowiadczeniu. Nie istnieje realna rnica midzy obiektem po-znania a fenomenami dowiadczenia. Pozytywizm pragnie wic nie tylko ujmowaroszczenia dowiadcze jako ostateczne ugruntowanie ludzkiej wiedzy, lecz takezaprzecza, e moliwe jest poznanie przedmiotw ponadzmysowych, ktrych samadefinicja wyklucza ich zmysow dostpno (Hindess 1977, s. 114).

w radykalny fenomenalizm i czcy si z nim empiryzm stanowi podstawobiektywistycznych roszcze pozytywizmu. Jak podaje J. Szacki (2004), obiektywizmpolega ma, po pierwsze, na deniu do bezwarunkowego oddzielenia podmiotu odprzedmiotu poznania (tj. potraktowania tego drugiego jako rzeczywistoci zewntrznejw stosunku do badacza), co w wypadku bada spoecznych wymaga zignorowaniawiedzy potocznej (tj. abstrahowania od tego, co myl o sobie uczestnicy ycia spo-ecznego); po drugie, na staraniu, aby z procesu badania zjawisk spoecznych wyeli-minowa wpyw osobowoci i prywatne pogldy badacza (tame, s. 872).

Skoro obiektywnym nazwa mona poznanie, ktre stwierdza co o realnie istnie-jcych obiektach, bezporednio danych podmiotowi w jego dowiadczeniu, to wynikaz tego, e drugim filarem epistemologii pozytywistycznej musi by filozofia autono-micznego podmiotu poznajcego, dysponujcego zdolnoci do niczym niezaburzonegoogldu rzeczy, w ktr wyposay go Kartezjusz, a za nim myl owieceniowa. W zgo-dzie z fundamentalnym zaoeniem filozofii nowoytnej podtrzymanym w pozytywi-zmie podmiot stanowi byt doskonale samowiadomy i suwerenny, a zarazem byt, ktrynie wnosi do rezultatw poznania niczego, co wynikaoby z jego cech indywidualnych,gatunkowych lub usytuowania w historii, i dziki tej wanie autonomii czy racjonalnociuzyskiwa moe wiedz prawdziw (Amsterdamski 1983, s. 134).

Widzimy ju, e pozytywizm jako doktryna utrzymujca, i rdem wiedzy pew-nej jest podmiotowe dowiadczenie rzeczy jako jawicych si nam fenomenw, opie-

Wojciech KRUSZELNICKI10

ra si musi na zaoonej wczeniej koncepcji warunkw, w jakich ma miejsce owodowiadczenie, a take podmiotowego procesu, w ramach ktrego dowiadczenieprzemienione zostaje w wiedz. Problem z pozytywizmem polega jednak na tym, enie czyni on samych tych warunkw osobnym przedmiotem namysu. Trzecim filaremepistemologii pozytywistycznej byby zatem swoisty dogmatyzm, a mwic precyzyj-niej, brak krytycyzmu. Zadajc bowiem klasyczne pytanie o to, jak moliwa jest wie-dza pewna?, pozytywici klasyczni nie zadawali sobie pytania krytycznego, czylipytania o uwarunkowania i granice wszelkiej obiektywnej wiedzy. Ide krytyki po-znania filozofia nauki zawdzicza Kantowi mylicielowi, ktry jako pierwszywprowadzi do dyskursu filozoficznego zagadnienie epistemologicznej autorefleksji.Owa autorefleksja, czy te po prostu krytyka, pozwala okreli, ktre formy wiedzy sw rzeczywistoci moliwe oraz jakim ograniczeniom wszelkie roszczenia do prawo-mocnej wiedzy winny si podporzdkowa (Hindess 1977, s. 116). Pozytywizm bylogicznie niezdolny do podjcia takiej refleksji, albowiem warunkw wiedzy jakotakich nie uwaa za dane empiryczne, tote nie wcza ich w optyk swoich zainte-resowa poznawczych.

Pozytywizm jako typ hegemonii kulturowej:Henry Giroux i Szkoa Frankfurcka

Krytyka pozytywizmu pojawia si w rnych postaciach niemal bez wyjtkuwe wszystkich pracach H. Giroux, wiadczc o intelektualnej rzetelnoci badacza,ktry zawsze stara si zakotwiczy wasne diagnozy wspczesnoci przynajmniejw prowizorycznie zarysowanym kontekcie historii idei. W sztandarowym artykuleSchooling and the Culture of Positivism: Notes on the Death of History (1997/1979)H. Giroux zauwaa, e termin pozytywizm przeszed tyle zmian, od kiedy posu-giwali si nim Saint-Simon i Comte, i niemoliwoci jest zawenie jego znaczeniado konkretnej szkoy mylenia lub jasno zdefiniowanej perspektywy (Giroux 1997,s. 9). Z tego wzgldu H. Giroux decyduje si mwi o pozytywizmie jako o dzie-dzictwie myli pozytywistycznej, pozytywizmie