KARA‡AY'CA B°RKA‡ MET°N Dr. Saadet ‡AGATAY Aa±daki

download KARA‡AY'CA B°RKA‡ MET°N Dr. Saadet ‡AGATAY Aa±daki

of 24

  • date post

    07-Feb-2017
  • Category

    Documents

  • view

    231
  • download

    3

Embed Size (px)

Transcript of KARA‡AY'CA B°RKA‡ MET°N Dr. Saadet ‡AGATAY Aa±daki

  • KARAAY'CA BRKA METN

    Dr. Saadet AGATAY

    Trk Leheleri Doenti ,

    Aadaki Karaay'ca * metinler, yeni mltecilerden olan Ramazan Naip K a r a a tarafndanKaraay-Ltin imlsiyle yazldktan sonra onun azna gre fonetik hususiyetlere dikkat edilerek Trkiye imlsna evrildi. Bu iirlerin ancak bir tanesinin [turu Avbekir) yazar bellidir, dierleri halk dilinde sylenilen halk edebiyat mahsulleridir. simlerine dikkat edilirse mesel pellev, Zagotok, Guca vb. bu iirlerin mevzuu ve belki de tamam tercme halinde dier Kafkas halklarndan Karaay Trkesine gemi olmaldr. Muhteva bakmndan pellev ve Aemez (sonuncusu hatt bir az bu lehenin eski hususiyetlerini de belirtmektedir) Kafkasyal dal halklara has olan bir nevi gururu ifade eden kahramanlk destanlardr.

    * Karaaylar, bugn szde "Karaay Muhtar lkesi,, nde yayorlar. Bu "muhtariyet" 12.1.1922'de nce erkeslerle mterek olarak kurulmu, sonra 1926'da Karaay'n kendisine "Muhtar lke" durumu verilmitir. Kuban nehrinin yukar ksm ile buna dklen Teberdi ve Dout rmaklarnn sahalar bu lke iine girmitir. 1927 ylndan beri bu lkenin sath 8,3 bin kilometre karedir. lkenin igal ettii yer, gneyden en yksek Kafkas dalar (Batya doru Elbrusla) veya Abhaz-Alpleri, doudan Kabarday-Balkar Muhtar lkesi, kuzey-doudan Ter blgesi, kuzey-batda erkes Mill blgesi ve Kafkasyann Armavir blgesi, batdan Maykop blgeleriyle hudutlanmtr. 1926 ylnn resm saymlarna gre, nfus says 64.623'tr Bundan % 81,3' Karaayllardr. Karaayllarn kendilerinin verdikleri gayri resm malmata gre, nfuslar karde Balkarlarla beraber 200 bin etrafndadr.

    Karaayllarn tarihi imdiye kadar kat olarak belli deildir. Baz rivayetlere gre K a r a c a , Budyan, N a v r u z t u k u m l a r (uruglan) ilk nce Anadolu'da oturmular, sonra Krm'a gemilerdir, oradan da Kuzey Kafkasya'ya akn etmilerdir. Baz rivayetlere gre onlar aslen Krml olup XV. yzylda Krm'dan Kafkasya'ya gelip yerlemilerdir. Krm'dan gm olan Karaay uruglan ilk nce Byk Laba nehrinin yukar tarafndaki vadilere yerlemilerdir. Sonra Byk-Zelenuk (Kuba'nn bir kolu) rmann yukar tarafna gemiler, daha sonra da Terek nehrine dklen Baksan rmann vadilerine gmlerdir. Tahminen drt yz yl evvel Kabardaylar bunlar buralarda sktrdklarndan, bunlar da son olarak Elbrus'un bat eteklerine doru geerek, bugn oturduklar sahaya yerleip kalmlardr.

    Bolaya Sovetskaya Ensiklopediya 1937, cilt 31, Karaay maddesinde: -Karaay'n eski tarihini komu milletlerin tarihiyle beraber aratrmak lzmdr ; etnik bakmdan bunlar trl taraftan gelmi halk kitleleri olup, Kafkasya'nn Trk unsuru ile kararak trk-lemilerdir ; XVI. yzylda Karaayllarn tarihi daha sarih olarak grnmee balar. Svan, Abhaz, Nogay, erkes ve Kabarday derebeylikleriyle mcadele ettikten sonra nihayet 1733'te Trkiye himayesi altnda bulunan Kabarday knyazlerinin idaresine geer. 1812'de vuku bulan Rus-Trk anlamasnda Kuban nehrinin vaziyeti tesbit edilir. 1828'de ar hkmeti Karaay'a General Emmanuel idaresinde bir kuvvet gndererek, bunlarn Rus devletine iltihakn temin eder. Fakat Karaay yllarca bu esarete kar mcadele

  • 278 SAADET AGATAY

    Dil bakmndan bu lehenin hususiyetlerini bol bol gsterdikleri

    gibi imdiye kadar belli olmyan baz kelimelerin mevcudiyeti de merak

    uyandrcdr ; bunlarn bir ksmn izah etmek ve menelerin bulmak,

    bizim iin mmkn olmad, meslekdalarn samimi yardmna muhta

    kald. 1 Tasnif bakmndan Kpak - Kumanca 'nm devam olan bir

    lehedir. Karde Balkarlarla (veya Malkarlar) birlikte birbirinden

    pek az farkl, hatt ayn denecek kadar yakn, iki azdan ibaret

    olan bir dilde konuurlar, edebi dilleri de mterektir. Sovet Ansik

    lopedisi de Karaay ve Balkarlarn mterek bir edebi dil kullandklarn

    itiraf eder, Karaay'lar kendileri gerek halkiyat gerekse dil bakmndan

    der. 1835-37, 1845-46, 1853-55 isyanlar mehurdur. 1873'te Karaayllarn bir ksmn cebren Trkiye'ye g ettirmilerdir. - eklinde malmat verilmektedir.

    Etnik bakmdan Karaayllar alebi ihtimal eski Hazerlerin ve Kumanlarn kalntlardr. Bugn balca meguliyetleri hayvanclktr. Bilhassa koyun yetitirirler, bir nevi Karaay koyunu mehurdur. Birinci Cihan Harbinden nce avclk da geim vastas olarak nemli yer tutmutur. Oturduklar yerlere el derler. Dz daml ahap evlerde otururlar. El (yani ky) hl da eski byk aile ve kabile tekilt esasna gre kurulmutur. Hayat tarzlarnda bu tekilta bal ananeler hkimdir. Aile iinde byklerin otoritesi ve birbirine karlkl yardm gibi ananevi hayat tarz muhafaza edilmektedir. Mslman ve Snn'dirler. Bir rivayete gre Kabardaylarn tesiriyle xvu. yzyln sonlarnda ve xvu. yzyln balarnda Mslmanl kabul etmilerdir. Bu rivayet Rus membalarnda da zikrediliyor ve J. KLAPROTH "Reise in den Kaukasus,, 1812 Halle Berlin Tatarische Stmme im Kaukasus 503-536 s. S. 512. - "Kabarday shak Efendi vastasiyle 1782 de slmiyeti kabul etmilerdir.,, - eklinde malmat vardr. Karaay halk arasnda Mslmanln Buhara'dan geldii iddia edilmekte ve ilk gelen Abdullah eyhin mezar da Teberdi kynde evliya trbesi gibi ziyaret edilmektedir, bundan daha evvel mukaddes aa ve talara tapan mecsiler idiler. Okuyup yazma nisbeti nfus azlna ramen, her halde dier Trk kavimlerinden pek de aa deildir. Kendi verdikleri malmata gre Kafkasya'nn en ok okuma bilen bir Trk kavmidirler. Rus resm istatistiine gre, ihtillden nceki okuyup yazma bilme erkeklerde %7,7 kadnlarda %2,2'dir. Bu hal, herhalde Rusa okuyup yazma bilme nisbetiyle alnmtr. Cihan Harbinden nce mnevver tabakann bir ksm I-Rusya'da dier Trk kavimlerinin mekteplerinde veya stanbul'a gelerek tahsil grmler, bir ksm da Rus mekteplerinde okumulardr. Eskiden kullandklar alfabe Arap albafesidir. Rus ihtillinden sonra, dier Trk kavimlerinde olduu gibi 1928 sularnda Ltin alfabesi kabul ettirilmitir. imdi de btn Trk slm kavimleri gibi 1938'den itibaren Rus alfabesi tatbikine zorlanmlardr.

    klim ve tabiat artlan Karaay'da karde Balkarlara nisbetle her bakmdan ok elverilidir. Btn tabiat artlar itibariyle kaplca ve dinlenme yerleri olmaa ok msait bir blge olarak kabul edilmektedir. Havas gayet temiz, yeillik ve bitki boldur, bir ok menba sular, rzgrdan muhafaza edilmi gzel manzaral, el vurulmam am ormanlar ve geni ayrlklar bu lkeyi cennet yapmtr.

    1 Baz anlamadmz kelimeler iin Oxford'un Sanskrit ve Kafkas dilleri mtehasss Prof. H. W. B a i 1 e y'e mracaat ettik. H. W. B a i 1 e y nkart, abr, eget, dari, lulpar kelimelerinin Osetede de mevcut olduunu bildirdi ve I. A b a y e v "Osetinskiy yazk i folklor" 1949 ; M l l e r F r e i m a n n " Ossetisch-Russisch-Deutsches - Wrtebuch" eserlerini gsterdi. kok, kogot iin Rusa "Yazki severnogo Kavkaza i Dagestana" 1935'de zikredildiini fakat btn bu kelimelerin menelerini bilmediini yazd. Kendilerine burada verdii bu malmat iin teekkr ederiz.

  • KARAAY'CA BRKA METN 279

    Balkarlarla ayn halktan olduklarn sylerler. Bylece komular olan karde Kurmaklarla az bir ive farkiyle Kafkasyadaki Kpak dil gru-punun mmessilleridirler.

    Bu birbirine pek yakn olan iveden Karaay'a, Macarlarn Keleti Szemle dergisinin X. cildinde W. PRHLE 2 tarafndan metinler, gramer kaideleri ve lgatesiyle birlikte ; Kumuk ve Balkarca XII. ciltte J . NEMETH tarafndan lgate ve Kumuka metinlerle ; Balkarcada yine gramer hususiyetleri ve lgatesiyle birlikte XV. - XVI. ciltte metin ve izahlar W. PRHLE tarafndan ilenip yaymlanmtr. Bu yaymlarn bu leheler hakknda verdii malmat bugne kadar bildiimiz en iyi almalar tekil eder.

    Aadaki metin izahlarnda lgat iin KSz deki yaz ve lgatlere mracaat ettik. Bundan baka bu lehelerin ana kayna olan Codex Co-manicus'la. ve mmkn olan yerlerde Uygurca ve dier lehelerle de mukayese yaptk.

    Dil bakmndan bu lehede u hususiyetleri gryoruz : *

    1. Byk ve kk vokal ahengi olduka muntazamdr.

    2. Vokallere gelince iki trl meneden (yni a : i) gelen e vardr, bunlardan CC'da da olan e mesel ber- 'ver-, eki 'iki, eit- 'iit-', ket- 'git-', eik 'kap, ve eski a ki, bunun bazlar zbeke ve Kazaka'da kapal e halinde devam etmektedir mesel: cel, cer, teli, et gibi.

    3. Baz yabanc kelimeler tamamiyle Trk ahengine uydurularak kendi ahenklerini bozmulardr, mesel 120 kabir, kabir', 110 salam, selm', 99 mlek ,melek', 31 toba, vb.

    4. Metin transkripsiyonlarnda aldmz v sesleri daha ziyade sesinin mukabilidir. Yani tam bir v deil, u vokalile v arasnda olan bir sestir. Mesel

    olarak okunmaldr3. Bu ses umumiyee btn Kpak Lehelerinde eski g sesinden yumuam ve CC'da v veya uu sesine girmitir4.

    5. k bazan h (x) olur, baz -k'lar yumuayp vokalleir, mesel 2 te me 'dek mek'.

    2 W. P r h l e KSz X, 218. sahifede Karaayca'da , k k, t,p seslerinin nseslerde, vokaller nnde ve sonseslerde vokalle balyan kelimelerin nnde aspiralion'la konuulduunu ve bu hal en ok nseste olup h, kh, kh, th, ph duyulduunu kaydetmektedir. Lgat ve metinlerde bu sesler eklinde bir iaretle gsterilmitir.

    Biz de bu sesleri sertlikle patlayp kan ekilde duyduk. Fakat burada teknik glklerden kanmak arzusiyle harf iaretlerinden sarf nazar edildi. Zaten bu, Karaayca da umum bir fonetik hdise olduu iin, bu sesleri ayrca gstermee lzum da yok sanrz.

    * Burada geen rakamlar metnin satrlarn veriyorlar. 3 Baskda iaret zorluu karmamak dncesiyle bu sesler iin v harfini tercih ettik.

    KSz X da bir nevi iaretli u eklinde diftongla gsterilmitir. Bk. KSz X, 216 s. 4. 4 g sesinin tamamiyle yumuamasn Karaayca (Bk. KSz X) zehir ke

    limesi ok gzel gstermektedir.

  • 280 SAADET AGATAY

    6. Nazal sesi ou zaman sabittir, mesel ancak baz yerlerde yumuayp y olmutur, teyri ' tanr ' gibi. Baz ve bylece nazaldan sonraki -an partisipleri ve -a datifleri oluyorlar bk.45 nota.

    7. Eski k-, t- nsesleri sabittir, yani tonsuzdurlar. Tonsuzlar mesel p'ler iki vokal arasnda veya bir vokal nnde tonlularlar, 9 da tabaym, 81 de kobalmaan, 35 te tgen5.

    8. nseste y->c-, tpk Kazan ve Kazak Krgz lehelerinde olduu gibidir.

    9. Vokalden sonra gelen -p gerundif eki, dier Kpak ve ark lehelerinde olduu gibi vikayesiz kullanlr